Cần Thơ và phép thử quy mô: Khi Chương trình 1 triệu ha lúa rời vùng an toàn

Mục tiêu thử thách năng lực thể chế

Cần Thơ là một trong những trung tâm lúa lớn nhất Đồng bằng sông Cửu Long. Trong khuôn khổ Chương trình 1 triệu ha, thành phố đặt mục tiêu mở rộng lúa chất lượng cao, phát thải thấp lên khoảng 170.000 ha, trải rộng trên 64 xã và phường, trong giai đoạn 2026–2030. Con số này không chỉ là mục tiêu sản xuất; nó thử thách năng lực thể chế địa phương trong việc quản lý chuyển đổi từ ruộng thí điểm sang vùng sản xuất quy mô lớn.

IRRI, thông qua hội thảo vào tháng 8/2026, đã tuyên bố rõ ràng rằng chuyển đổi này không thể quản lý chỉ bằng bộ máy hành chính. Cần củng cố hợp tác xã, dịch vụ khuyến nông và kết nối thị trường để đảm bảo thực hành phát thải thấp thực sự được áp dụng, chứ không chỉ được ghi nhận trên giấy tờ.

Bài học từ 877 héc-ta đầu tiên

Tính đến năm 2026, Cần Thơ đã triển khai mô hình trên 877 ha với sự tham gia của 171 hợp tác xã và tổ hợp tác. Mỗi mô hình điểm có diện tích khoảng 50 ha và được thực hiện từ năm 2024 đến 2026. Quy mô này đủ để chứng minh tính khả thi kỹ thuật, nhưng chưa đủ để chứng minh tính khả thi thể chế ở quy mô 170.000 ha.

Khoảng cách giữa 877 ha và 170.000 ha không phải là phép nhân đơn giản. Ở quy mô nhỏ, hỗ trợ chuyên sâu vẫn khả thi. Ở quy mô lớn, sự phụ thuộc vào một vài nông dân điển hình và cán bộ khuyến nông không còn đủ. Cần hệ thống đào tạo bền vững, cơ chế xác minh và động lực kinh tế nhất quán.

Hạ tầng dữ liệu là điều kiện tiên quyết

Mở rộng cũng đòi hỏi hạ tầng dữ liệu mạnh. Hệ thống đo đạc, báo cáo và xác minh (MRV) phải có khả năng theo dõi phát thải ở cấp ruộng, không chỉ ở cấp chương trình. IRRI và các đối tác đang hỗ trợ xây dựng hệ thống MRV đáng tin cậy để cung cấp bằng chứng xác thực về giảm phát thải.

Không có dữ liệu có thể xác minh, các tuyên bố phát thải thấp sẽ không có giá trị trên thị trường carbon hoặc trong các chương trình chứng nhận xuất khẩu. Điều này khiến đầu tư vào hệ thống dữ liệu không phải là chi phí phụ thêm, mà là thành phần cốt lõi của mô hình kinh doanh lúa phát thải thấp.

Nguy cơ hình thức hóa

Mối nguy lớn nhất của mở rộng mục tiêu là hình thức hóa: mở rộng trên giấy mà không có thay đổi thực hành trên đồng ruộng. IRRI ghi nhận rằng trong tháng 8–9/2026, chương trình đã mở rộng thực hành bền vững lên khoảng 421.000 ha trên toàn quốc, nhưng chỉ một phần nhỏ áp dụng đầy đủ gói công nghệ theo hướng dẫn kỹ thuật.

Khoảng cách này cho thấy thách thức chính không phải là tăng diện tích, mà là đảm bảo độ sâu áp dụng. Cần Thơ, với mục tiêu tham vọng của mình, sẽ là phép thử xem Việt Nam có thể chuyển mở rộng hành chính thành chuyển đổi sản xuất thực chất hay không.